İş Sağlığı ve Güvenliğinde Haklı Fesih Rehberi: İşveren İhmali ile İşçi Kusuru Arasındaki Hassas Çizgi. Yargıtay Kararları Bağlamında Hangi İhmal Tazminat Kazandırır, Hangi Kusur Tazminatı Yakar?

İş hayatı, sadece bir emeğin karşılığında ücret almak üzerine kurulu bir alışveriş değildir. İş sözleşmesinin görünmeyen ama en güçlü maddesi, işçinin sabah evinden çıktığı gibi, sağlığına ve vücut bütünlüğüne zarar gelmeden akşam evine dönebilmesidir. Ancak bazen "maliyet" kaygıları, bazen de "bir şey olmaz" ihmalkârlığı, işyerlerini birer risk yuvasına dönüştürebilir.

Hukuk sistemimiz bu noktada çok net bir tavır sergiler: İşçinin canı, işverenin kârından ve talimat yetkisinden daha değerlidir. Peki, işyerinde baret verilmemesi, bozuk bir makinenin tamir edilmemesi veya riskli bir ortamda önlemsiz çalışmaya zorlanmak işçiye hangi hakları verir? İşçi, "canım tehlikede" diyerek tazminatını alıp gidebilir mi?

Bu kapsamlı rehberde, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (İSGK) çerçevesinde haklarınızı inceliyoruz.

1. İşverenin "Gözetme Borcu" ve İSG Önlemlerinin Hukuki Niteliği

İş hukukunda işverenin en temel iki borcu vardır: Ücret ödeme borcu ve işçiyi gözetme borcu. Gözetme borcu, işverenin işçinin kişiliğine, sağlığına ve güvenliğine saygı göstermesini, onu korumasını ifade eder.

6331 sayılı İSG Kanunu uyarınca işveren; işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak, işçileri eğitmek ve denetlemekle yükümlüdür. Bu bir "tercih" değil, kanuni bir zorunluluktur.

Çalışma Şartlarının Bir Parçası Olarak Güvenlik

4857 sayılı İş Kanunu m. 22 ve 24/II-f bentlerinde geçen "çalışma şartları" kavramı, sadece ücreti ve mesai saatlerini kapsamaz. İşçinin sağlıklı ve güvenli bir ortamda çalışması, en temel çalışma şartıdır. İşverenin bu önlemleri almaması, çalışma şartlarını yerine getirmemesi anlamına gelir ki bu da işçiye haklı fesih kapısını açan ana anahtardır.

2. 6331 Sayılı Kanun Madde 13: "Çalışmaktan Kaçınma Hakkı"

Hukuk, işçiye sadece "işi bırak git" demez; önce "canını kurtar ve düzeltilmesini iste" der. 6331 sayılı Kanun’un 13. maddesi, dünya standartlarında bir koruma mekanizmasıdır.

Ciddi ve Yakın Tehlike Kavramı

Eğer işyerinde "ciddi ve yakın bir tehlike" (Örn: Korkuluksuz bir iskele, yalıtılmamış elektrik kabloları, arızalı fren sistemi olan bir araç) varsa işçi şu adımları izleyebilir:

1. Kurula veya İşverene Başvuru: İşçi, İSG kuruluna (kurul yoksa doğrudan işverene) başvurarak durumun tespit edilmesini ve önlem alınmasını talep eder.

2. Çalışmaktan Kaçınma: Karar verilene kadar işçi, tehlikeli bölgede çalışmaktan kaçınabilir. Bu süre zarfında işçinin ücreti ve diğer hakları aynen devam eder.

3. Önlem Alınmazsa Fesih: Eğer işçi talep etmesine rağmen gerekli önlemler alınmazsa, işçi artık o işyerinde çalışmaya zorlanamaz. İşte bu noktada işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Önemli Not: Tehlikenin "giderilemeyecek kadar acil ve hayati" olduğu durumlarda, kurul kararı beklenmeksizin de çalışmaktan kaçınılabilir ve fesih yoluna gidilebilir.

3. İş Kanunu 24/II-f Uyarınca Haklı Fesih

Bir işçi, iş sağlığı ve güvenliği önlemleri alınmadığında neden istifa edip kıdem tazminatı alabilir? Bunun cevabı İş Kanunu’nun 24/II-f bendinde saklıdır: "Çalışma şartlarının uygulanmaması."

İşveren, işçiyi tehlikeli bir ortamda, yasal ekipmanlar (maske, baret, koruyucu gözlük vb.) olmadan veya riskli yöntemlerle çalışmaya zorluyorsa, sözleşmeye aykırı davranıyor demektir. Bu durumda işçi:

• İhbar süresi beklemek zorunda değildir.

• En az 1 yıllık kıdemi varsa Kıdem Tazminatına hak kazanır.

• Kötü niyetli bir süreç işletilmişse diğer yasal haklarını da talep edebilir.

4. İş Sağlığı ve Güvenliği İhlali Sayılan Bazı Durumlar

İş güvenliği sadece inşaatlarda baret takmak değildir. Ofislerden fabrikalara kadar geniş bir yelpazede şu durumlar "önlem eksikliği" ve haklı fesih sebebi sayılabilir:

• Ekipman Eksikliği: Yüksekte çalışma kemeri, koruyucu eldiven, maske veya gürültü önleyici kulaklık verilmemesi.

• Eğitimsizlik: İşçiye kullanacağı makine veya karşılaşacağı riskler hakkında eğitim verilmeden işe başlatılması.

• Periyodik Bakım İhmali: Asansörlerin, vinçlerin veya basınçlı kapların periyodik kontrollerinin yaptırılmaması.

• Ergonomik ve Psikolojik Riskler: Aşırı tozlu, havasız veya kimyasal kokusuna maruz kalınan ortamlar; sürekli ağır yük kaldırmaya zorlanma.

• Mobbing ve Psikososyal Riskler: İş sağlığı sadece fiziksel değildir; işçinin ruh sağlığını bozan sistematik baskılar da iş sağlığı güvenliği kapsamında değerlendirilebilir.

5. Haklı Fesih Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

İSG önlemleri alınmadığı için fesih yaparken, sonradan "haksız" duruma düşmemek adına bazı prosedürlere uymak hayati önem taşır:

1. Delillendirme: Tehlikeli durumun fotoğrafı, videosu, varsa iş güvenliği uzmanına gönderilen e-postalar veya mesajlar.

2. Yazılı Talep: Sözlü uyarılar uçup gider. İşverene "Şu önlem alınmadığı sürece çalışmam risklidir" şeklinde bir ihtarname veya yazılı bildirim gönderilmelidir.

3. Noter Kanalıyla Fesih: Haklı fesih iradesinin noter kanalıyla gönderilecek bir ihtarname ile açıklanması, ispat açısından en güvenli yoldur.

4. Süre: İSG ihlali "devam eden bir durum" olduğu için genellikle 6 iş günlük hak düşürücü süre işlemez; ancak ihlal giderildikten sonra bu gerekçeyle fesih yapmak riskli olabilir.

6. Madalyonun Öteki Yüzü: İşçinin İSG Yükümlülükleri ve İşverenin Haklı Fesih Hakkı

Hukuk terazisi her iki taraf için de dengeli işler. İş sağlığı ve güvenliği, sadece işverenin baret dağıtmasıyla değil, işçinin de o bareti takmasıyla sağlanan kolektif bir disiplindir. İşveren "gözetme borcu" altındayken, işçi de işverenin talimatlarına uyma ve işyerini tehlikeye atmama borcu (sadakat borcu) altındadır.

İşçinin İSG Kurallarına Uyma Zorunluluğu

6331 sayılı Kanun ve İş Kanunu uyarınca işçi; kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımları doğru kullanmak, makine ve cihazları usulüne uygun işletmek ve iş birliği yapmakla yükümlüdür. İşçinin "Bana bir şey olmaz" diyerek güvenlik önlemlerini devre dışı bırakması sadece kendi canını değil, mesai arkadaşlarının hayatını ve işyerinin bütünlüğünü de riske atar.

İş Kanunu 25/II-i: İş Güvenliğini Tehlikeye Düşürme

İş Kanunu’nun 25. maddesinin (ı) bendi, işverene çok sert bir yetki tanır: "İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi." Eğer bir işçi;

• Koruyucu ekipman kullanmamakta ısrar ediyorsa,

• İşyerinde uyuyarak veya dikkatsiz davranarak büyük bir risk yaratıyorsa,

• Güvenlik prosedürlerini bilerek ihlal ediyorsa,

işveren, işçinin iş sözleşmesini tazminatsız (kıdem ve ihbar tazminatı ödemeden) derhal feshedebilir. Bu noktada hukuk, "önce can güvenliği" ilkesini bu kez işveren lehine işletir. Özetle İSG kuralları, işçi için bir "hak arama yolu" olduğu kadar, uyulmadığında "tazminatsız işten çıkarılma" riskidir.

7. Yargıtay Emsal Kararları ve Vaka Analizleri

• Vaka Analizi 1: Elektrik Çarpan İşyerinde Çalışmaya Zorlanmak: "Önce Can, Sonra İş"

Yargıtay 22. H.D. | Esas: 2014/25415, Karar: 2014/26000

Bu davaya konu olan olayda; bir işyerinde kaynakçı olarak çalışan işçi, işyerinde elektrik çarpması sonucu ciddi bir iş kazası geçirmiştir. Kazadan sağ kurtulan işçi, bir süre daha çalışmaya devam etmiş ancak işverenin elektrik tesisatındaki hayati kusurları gidermemesi ve gerekli güvenlik önlemlerini almaması üzerine iş sözleşmesini feshetmiştir. İşveren ise işçinin kazadan sonra çalışmaya devam ettiğini, dolayısıyla ortada "acil bir tehlike" olmadığını savunarak tazminat ödemeyi reddetmiştir.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

İş Kazası Bir "Uyarıdır": Yargıtay bu kararında, yaşanan iş kazasının aslında işyerindeki güvenlik açıklarının en somut kanıtı olduğunu vurgulamıştır. Yapılan denetimlerde işverenin elektrik ve topraklama tesisatında 10 ayrı kusur tespit edilmiş ve işverenin kazada "asli/tam kusurlu" olduğu tescillenmiştir.

Hayati Tehlike Devam Ediyorsa Sabır Beklenemez: Yerel mahkeme, işçinin kazadan sonra bir süre daha çalışmasını "feshin haklı olmadığına" gerekçe gösterse de Yargıtay bu görüşe katılmamıştır. Karara göre; işçinin sağlığını bozacak veya vücut bütünlüğünü tehlikeye sokacak yakın, acil ve hayati bir tehlike varsa, işçi önlem alınana kadar beklemek zorunda değildir.

Giderilmeyen Eksiklikler Haklı Fesih Sebebidir: İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almaması, İş Kanunu’nun 24/II-f maddesi (çalışma şartlarının uygulanmaması) ve dönemin 83. maddesi (yakın tehlike) uyarınca işçiye haklı fesih imkânı tanır.

Yargıtay’ın Kararı:

Yargıtay, iş kazası geçirmiş bir işçinin, aynı riskli ortamda ve önlem alınmadan çalışmaya zorlanamayacağına hükmetmiştir. İşçinin kazadan sonra bir süre daha çalışmış olmasının hayati tehlike gerçeğini ortadan kaldırmadığını belirterek; yerel mahkemenin kararını bozmuş ve işçinin kıdem tazminatına hak kazandığını ilan etmiştir.

Bu karar bize şunu söylüyor: "Eğer işyerinizde bir kaza yaşandıysa veya kaza geliyorum diyorsa, 'şimdiye kadar bir şey olmadı' ya da 'biraz daha idare et' telkinlerine kanmak zorunda değilsiniz. Yargıtay diyor ki: Hayati tehlikenin olduğu bir yerde çalışmak işçinin borcu değildir. İşveren önlem almadığı sürece, işçi canını tehlikeye atmak yerine sözleşmesini feshedip tazminatını alabilir."

• Vaka Analizi 2: Madalyonun Diğer Yüzü: İşçinin İSG Kurallarını İhlali ve Tazminatsız Kovulma

Yargıtay 22. H.D. | Esas: 2013/2432, Karar: 2014/1306

Bu davada konu, önceki vakanın aksine işçinin kusurudur. Bir gıda imalat işletmesinde çalışan işçi, iş sağlığı ve güvenliği kurallarına aykırı davranışları nedeniyle geçmişte birçok kez disiplin cezası almıştır. Son olarak, iş güvenliğini riske atacak şekilde mesai saatleri içinde uyurken yakalanmış ve işveren tarafından tazminatsız olarak (Madde 25/II uyarınca) işten çıkarılmıştır. İşçi, feshin haksız olduğunu iddia ederek tazminat davası açmıştır.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

İş Güvenliği Ortak bir Sorumluluktur: Yargıtay bu kararında, İSG kurallarının sadece işverenin önlem almasıyla sınırlı olmadığını, işçinin de bu kurallara uymasının bir "sadakat borcu" olduğunu vurgulamıştır.

İş Kanunu 25/II-i Bendi: Kanun, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesini, işverene haklı fesih imkânı tanıyan haller arasında sayar. Gıda imalatı gibi hijyen ve dikkat gerektiren bir sektörde uyuma eylemi, işin güvenliğini doğrudan tehlikeye atan ağır bir kusurdur.

Disiplin Geçmişi: İşçinin daha önce de benzer ihlallerden ceza almış olması, işverenin feshini "son çare" (ultima ratio) ilkesine uygun ve haklı hale getirmiştir.

Yargıtay’ın Kararı:

Yerel mahkeme başlangıçta işçiyi haklı bulsa da Yargıtay bu kararı bozmuştur. Yargıtay; işçinin İSG kurallarını defalarca ihlal etmesinin ve son olarak uyuma eyleminin iş güvenliğini tehlikeye düşürmesinin işveren için haklı fesih nedeni olduğuna hükmetmiştir. Sonuç olarak işçinin kıdem ve ihbar tazminatı talepleri reddedilmiştir.

Bu karar bize şunu söylüyor: "İş sağlığı ve güvenliği tek taraflı bir yol değildir. İşveren baretinizi vermek zorundaysa, siz de o bareti takmak zorundasınız. Bu karar gösteriyor ki; işverenin önlem almaması işçiye fesih hakkı verdiği gibi, işçinin kuralları hiçe sayması da işverene işçiyi tazminatsız kapının önüne koyma hakkı verir. İSG kuralları, hem canınızı hem de tazminatınızı korur."

• Vaka Analizi 3: CNC Başında Uyumanın Bedeli: Zarar Oluşması Şart mı?

Yargıtay 9. H.D. | Esas: 2023/10610, Karar: 2023/8946

Bu davada, bir fabrikada CNC operatörü olarak çalışan işçiler, gece vardiyasında sorumluluklarındaki makineleri çalışır vaziyette bırakarak "takımhane" adı verilen bölümde yaklaşık bir saat boyunca uyumuşlardır. Kamera kayıtlarıyla tespit edilen bu durum sonrası işveren, işçileri tazminatsız olarak işten çıkarmıştır. İşçiler ise; "Daha önce hiç disiplin cezamız yoktu, işyerini bir zarara uğratmadık ve uyarılmadan işten çıkarılmamız haksızdır" diyerek dava açmışlardır.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

Zarar Doğması Beklenmez: Yargıtay bu çok yeni kararında hayati bir tespitte bulunmuştur: İşçinin iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi durumunda, işverenin fesih hakkını kullanması için somut bir zararın meydana gelmiş olması gerekmez. Tehlikenin yaratılmış olması, feshin "haklı" sayılması için yeterlidir.

İhtara Gerek Yoktur: İşçinin iş güvenliğini "savsaması" veya "isteğiyle tehlikeye atması" durumunda, işverenin işçiyi daha önceden uyarmış olması (ihtar vermesi) şart değildir. Bazı hataların telafisi ve "ikinci şansı" olmaz; İSG kuralları bu kategoriye girer.

İşin Niteliği Belirleyicidir: Kararda, her uyuma eyleminin "haklı fesih" olmadığı ancak CNC operatörlüğü gibi pahalı makinelerin ve hayati risklerin olduğu bir görevde, makineyi çalışır halde bırakıp uyumanın "ağır bir İSG ihlali" olduğu belirtilmiştir.

Yargıtay’ın Kararı:

Bölge Adliye Mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı gideren Yargıtay; işçilerin yeterli eğitime sahip olmalarına rağmen makineleri kontrolsüz bırakmalarının iş kazalarına ve maddi hasarlara davetiye çıkardığına hükmetmiştir. Sonuç olarak; işverenin feshinin haklı olduğuna ve işçilerin kıdem ile ihbar tazminatına hak kazanamayacağına kesin olarak karar vermiştir.

Bu karar bize şunu söylüyor: "Hukuk burada çok net bir mesaj veriyor: 'İş güvenliği şakaya gelmez.' Eğer yaptığınız iş, dikkatsizliğiniz anında bir faciaya yol açabilecek nitelikteyse, 'Ama kimsenin burnu kanamadı' savunması sizi kurtarmaz. İş sağlığı ve güvenliği kuralları, sadece işverenin uyması gereken tabelalar değil; işçinin de cebinde taşıdığı 'tazminat garantisi'dir. Kuralları ihlal etmek, sadece canınızı değil, yılların emeğini de bir gecede yakabilir."

• Vaka Analizi 4: Mobilya Ustalığından Kimyasal Havuz İmalatına: Sağlık Riski Nasıl İspat Edilir?

Yargıtay 9. H.D. | Esas: 2017/11450, Karar: 2019/10715

Bu davada bir mobilya ustası, yaklaşık 3 yıl çalıştıktan sonra iş sözleşmesini feshetmiştir. Fesih gerekçesi olarak; kendi uzmanlık alanı olmayan, yoğun kimyasal maddelerin kullanıldığı havuz/tekne imalatı gibi işlerde, yeterli güvenlik önlemi alınmadan ve sağlığını tehlikeye atacak şekilde çalıştırılmasını göstermiştir. İşveren ise kullanılan kimyasalların mobilya işindekilerle benzer olduğunu ve işçinin sağlığının bozulduğuna dair bir doktor raporu sunmadığını savunmuştur.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

İşin Niteliğinden Doğan Sağlık Tehlikesi (Madde 24/I-a): İş Kanunu’nun 24. maddesi, işçiye sadece işveren kusurlu olduğunda değil, işin kendisi işçinin sağlığı veya yaşayışı için bir tehlike oluşturduğunda da haklı fesih hakkı tanır. Burada kritik nokta, tehlikenin "işin niteliğinden" doğmasıdır.

Görev Değişikliği ve İSG İlişkisi: Mobilya ustası olarak işe giren birinin, rızası dışında yoğun kimyasal buharına maruz kalacağı farklı bir üretim bandına kaydırılması, hem çalışma koşullarında esaslı değişiklik (Madde 22) hem de potansiyel bir İSG ihlalidir.

Bilirkişi Heyeti ve Keşif Zorunluluğu: Yargıtay bu kararda, "işçi sağlığım bozuluyor dedi, o halde haklıdır" diyerek kestirip atmamıştır. Sağlık gerekçesiyle yapılan bir feshin haklı olup olmadığının anlaşılması için işyerinde keşif yapılması, bir İş Güvenliği Uzmanı ve bir Hekimden oluşacak heyetin "Bu iş gerçekten bu işçinin sağlığı için tehlikeli mi?" sorusuna rapor vermesi gerektiğini vurgulamıştır.

Yargıtay’ın Kararı:

Yargıtay, yerel mahkemenin eksik inceleme ile davanın kabulüne karar vermesini hatalı bulmuştur. İşyerindeki çalışma koşullarının ve kullanılan kimyasalların bilimsel olarak incelenmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur. Bu karar, sağlık gerekçesiyle yapılacak fesihlerde teknik ve tıbbi raporların ne kadar hayati olduğunu kanıtlamaktadır.

Bu karar bize şunu söylüyor: "İşyerinde sağlığınızın bozulduğunu veya yaptığınız işin sizi zehirlediğini düşünüyorsanız, sadece 'hastayım' demek hukuk önünde yeterli olmayabilir. Yargıtay diyor ki: 'Sağlık gerekçesiyle fesih yapacaksan, bu riskin uzman doktor ve İSG uzmanı tarafından bilimsel olarak teyit edilmesi gerekir.' Bu tür bir durumda haklılığınızı korumak için, işi bırakmadan önce tam teşekküllü bir hastaneden veya işyeri hekiminden durumunuzu belgeleyen bir rapor almanız, tazminat sürecinde en güçlü silahınız olacaktır."

• Vaka Analizi 5: Bel Fıtığı Olan İşçinin Ağır İşte Zorlanması: Hafif İş Talebi ve Tazminat Tuzağı

Yargıtay 9. H.D. | Esas: 2016/1175, Karar: 2019/10151

Bu davada bir dinlenme tesisinde çalışan işçi, ileri derecede bel fıtığı rahatsızlığı nedeniyle doktor raporu almıştır. Raporda işçinin ayakta bulaşık yıkama veya tuvalet temizleme gibi ağır fiziksel işleri yapamayacağı belirtilmiştir. İşçi, bu raporu işverene sunarak "sağlık açısından zorlanmayacağı hafif bir iş" verilmesini talep etmiş; ancak bu talebi kabul edilmeyince noter aracılığıyla iş sözleşmesini feshetmiştir.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

Sağlık Sebebiyle Fesih (Madde 24/I-a): İş Kanunu uyarınca, yapılan işin niteliği işçinin sağlığı için tehlikeli hale gelmişse ve işveren işçiyi sağlık durumuna uygun daha hafif bir pozisyona kaydırmıyorsa, işçi sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

İhbar Tazminatı Yanılgısı: Bu kararın en öğretici kısmı tazminat türleri üzerinedir. İşçi "haklı" olsa bile, sözleşmeyi fesheden taraf kendisi olduğu için ihbar tazminatı alamaz. Yerel mahkemenin başlangıçta verdiği ihbar tazminatı kararı Yargıtay tarafından bu nedenle bozulmuştur. Haklı fesih yapan işçi kıdem tazminatını alır ancak ihbar tazminatını bırakmak zorundadır.

İşverenin Devamsızlık Savunması: İşveren, işçinin sağlık nedeniyle yaptığı feshi görmezden gelerek "işe gelmedi, devamsızlık yaptı" diyerek karşı fesih yoluna gitmiştir. Ancak noterden çekilen ihtarname, devamsızlık iddiasını çürütmüş ve feshin "sağlık nedenli" olduğunu tescillemiştir.

Yargıtay’ın Kararı:

Yargıtay, işçinin sağlık durumuna rağmen uygun iş sağlanmamasını haklı fesih nedeni olarak kabul etmiş ve kıdem tazminatı hakkını onaylamıştır. Ancak, "haklı olsa dahi fesheden taraf ihbar tazminatı isteyemez" kuralı gereği, yerel mahkemenin ihbar tazminatı hükmünü bozmuştur.

Bu karar bize şunu söylüyor: "Eğer sağlığınız yaptığınız işe artık elvermiyorsa (bel fıtığı, astım vb.), ilk yapmanız gereken şey bu durumu bir doktor raporuyla belgeleyip işverenden 'hafif iş' talep etmektir. İşveren bu talebi reddederse, noter kanalıyla yapacağınız bir fesih size kıdem tazminatınızın kapısını açar. Ancak unutmayın: İstifayı siz verdiğiniz için (haklı olsanız bile) ihbar tazminatı hakkınızdan feragat etmiş sayılırsınız. Hukukta hamle yapmadan önce hangi tazminatı alıp hangisini alamayacağınızı bilmek, stratejinizi belirler. Bu nedenle nihai kararınızdan önce bir iş hukuku avukatına danışmanız her zaman için sizin yararınıza olacaktır."

• Vaka Analizi 6: CNC Tezgahı Çalışırken Uyumak: "Zarar Doğmasa Bile" Haklı Fesih

Yargıtay 9. H.D. | Esas: 2023/10610, Karar: 2023/8946

Bu dava, bölge adliye mahkemeleri arasındaki görüş ayrılığını gidermek üzere Yargıtay’ın önüne gelmiş çok güncel bir "İçtihadı Birleştirme" mahiyetindedir. Olayda; gece vardiyasında çalışan CNC operatörleri, kontrol etmekle yükümlü oldukları makineleri çalışır vaziyette bırakarak takımhane bölümünde yaklaşık bir saat boyunca uyumuşlardır. İşveren, kamera kayıtlarıyla bu durumu tespit ederek işçileri tazminatsız kovmuştur. Alt mahkemelerden biri "Zarar oluşmadı, uyarı da yapılmadı" diyerek işçiyi haklı bulurken, Yargıtay son noktayı koymuştur.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

Tehlikenin Varlığı Yeterlidir: Yargıtay bu kararında, İş Kanunu 25/II-ı bendinin (işin güvenliğini tehlikeye düşürme) uygulanması için somut bir zararın doğmasının şart olmadığını belirtmiştir. Önemli olan, işçinin davranışı ile işyerinde bir güvenlik riski yaratmış olmasıdır.

İhtara (Uyarıya) Gerek Yoktur: İSG kuralları titizlikle uyulması gereken hayati kurallardır. Operatörün makineyi kontrolsüz bırakıp uyuması, "görevini savsaması" niteliğinde olup, bu ağırlıktaki bir ihlalde işçinin daha önceden uyarılmış olmasına gerek duyulmadan iş akdi feshedilebilir.

İşin Niteliği ve Uyuma Süresi: Kararda; rastgele bir yerde uyumakla, milyonluk ve tehlikeli CNC tezgahları çalışırken bir saati aşkın süreyle uyumak arasındaki fark vurgulanmıştır. Bu durum sadece iş akışını değil, işyerinin fiziksel bütünlüğünü ve diğer çalışanların can güvenliğini de tehlikeye atmaktadır.

Yargıtay’ın Kararı:

Yargıtay, işçilerin makineleri başıboş bırakarak uyumalarını "iş güvenliğini tehlikeye düşüren ağır bir kusur" olarak kabul etmiştir. Bu eylemin, işveren için derhal ve tazminatsız fesih (haklı fesih) hakkı doğurduğuna hükmederek, uyuşmazlığı işveren lehine gidermiştir. İşçilerin kıdem ve ihbar tazminatı talepleri kesin olarak reddedilmiştir.

Bu karar bize şunu söylüyor: "Bu karar, 'Nasıl olsa bir şey olmadı' mantığının hukukta bir karşılığı olmadığını gösteriyor. Özellikle riskli makinelerle çalışıyorsanız, bir saatlik bir dikkatsizlik veya uyku, yılların tazminatını bir anda yakabilir. Hukuk, iş güvenliğini sadece 'kaza sonrası tazminat' olarak değil, 'kaza öncesi disiplin' olarak görür. Unutmayın; İSG kurallarını savsaklamak, sadece canınızı değil, yasal haklarınızı da tehlikeye atar."

• Vaka Analizi 7: Bekçinin İhmali ve Mazot Hırsızlığı: "Güvenlik Sorumluluğu Şakaya Gelmez"

Yargıtay 9. H.D. | Esas: 2007/30651, Karar: 2008/30368

Bu davada, bir iş makinesi parkında bekçi (güvenlik görevlisi) olarak çalışan işçi, görevini savsaklamış ve bu ihmal sonucunda parktaki araçlardan mazot çalınmasına sebebiyet vermiştir. İşveren, iş güvenliğini tehlikeye düşürdüğü gerekçesiyle işçiyi tazminatsız olarak işten çıkarmıştır. İşçi ise tazminat talebiyle dava açmıştır.

Hukuki Değerlendirme ve Öne Çıkan Başlıklar:

İş Güvenliğinin Geniş Tanımı: Yargıtay bu kararında, "iş güvenliği" kavramının sadece iş kazalarından korunmak olmadığını, işyerindeki malların, makinelerin ve düzenin korunmasını da kapsadığını hatırlatmıştır. Güvenlik hizmeti veren birinin görev yerini terk etmesi veya uyuması, işin güvenliğini doğrudan tehlikeye düşüren bir eylemdir.

İş Kanunu 25/II-ı Bendi: İşçinin kendi isteği veya savsaması sonucu işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi hali, işverene haklı fesih hakkı verir. Yargıtay; yanıcı maddelerin yanında sigara içmek veya yüksek ısılı bir cihazı kontrolsüz bırakmak gibi, bekçinin uyumasını da bu "ağır kusur" kategorisine dahil etmiştir.

Zararın Miktarı Önemli Değil: Kararın en çarpıcı noktası şudur: İşçinin iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi durumunda, işverenin fesih hakkı için bir zararın oluşması bile şart değildir. Tehlikenin kendisi yeterlidir. Ancak bu vakada olduğu gibi, bir de maddi zarar (hırsızlık) oluşmuşsa, feshin haklılığı daha da pekişmektedir.

Yargıtay’ın Kararı:

Yargıtay, bekçi olarak görev yapan davacının görevini ihmal ederek hırsızlığa zemin hazırlamasını, iş güvenliğini tehlikeye düşüren haklı bir fesih nedeni olarak kabul etmiştir. Yerel mahkemenin tazminat ödenmesi yönündeki kararını bozarak; işçinin kıdem ve ihbar tazminatı haklarının reddine karar verilmesi gerektiğini hükme bağlamıştır.

Bu karar bize şunu söylüyor: "Eğer göreviniz 'korumak' ise, hukuk size karşı ekstra titiz davranır. Bu karar gösteriyor ki; bir güvenlik görevlisinin 'bir anlık dalgınlığı' veya görev yerini terk etmesi, sadece bir disiplin suçu değil, tüm tazminat haklarını kaybettiren bir 'iş güvenliği ihlali'dir. İş sağlığı ve güvenliği sadece baret takmak değildir; bazen sadece 'orada ve uyanık' olmaktır."

Sonuç: Can Güvenliği Ertelenemez

Hiçbir iş, bir insanın sağlığından veya yaşamından daha önemli değildir. İşverenlerin "maliyet" olarak gördüğü İSG önlemleri, aslında iş akdinin en temel şartıdır. Eğer işyerinizde hayatınızı veya sağlığınızı tehlikeye atan, yasaların emrettiği önlemlerin alınmadığı bir düzen varsa, bu duruma katlanmak zorunda değilsiniz.

Hukuk, "önce can" diyen işçinin yanındadır. Haklı fesih imkânınızı kullanarak, hem sağlığınızı koruyabilir hem de yılların emeği olan kıdem tazminatınızı güvence altına alabilirsiniz.

İş hukuku alanında ortaya çıkan her soru, sorun ve uyuşmazlık, kendine özgü şartlara ve koşullara göre çözülür. Lütfen danışmak için bizimle iletişime geçmekten çekinmeyin.